Utdrag: Kom og taka meg, engelsken!

Dette spottet er eit utdrag frå skissa åt skriftsamlingi Spynorsk eller fint i dikt — kva skal nynorsken vera?. Ho vert posta når ho er ferdug.


Samnorsk er eit hyggeleg scenario, det som ikkje er hyggeleg, er om engelsk tek over for norsk skriftspråk. — Sylfest Lomheim, i Klassekampen 28.08.10, s. 30

Stundom kjem engelsken. Vi spring som galne høns milla veggene og kastar framandordi ut på gato for å svelta. Apple-sjappar vert sette fyr på. For det er herne med engelsken, han skal so-visst vera fårleg og gjerug på norskt mål. Vondare enn noko hulder vi finn i skogen. Eit språk i vampyrform — og lell fer vi og ser desse engelske vampyrfilmane.

Eg segjer: Kom og taka meg, engelsken. Når eg ser desse klokare språk-kunnige nerdane gå og klaga yver SALE SALE SALE på Cubus, tenkjer eg: Jamvel, om du strauk e-en, vart det nynorsk. Gjeva meg so mange engelske ord som mogleg. Grass, song, so, given, to live, to take! Det heile er so likt språket mitt at ein skulde tru eg var britisk statsagent. Men det er eg altso ikkje. Eg er døl.

Folket held fram med å sautra og gnåla. Men eg ser ei vane her — dei er stort sett bokmålsfolk. No driv engelsken or dei dansk-danske formene. Detta er mykje betre underhaldning enn filmar på engelsk, spør du meg. Det er berre eit problem. Engelsken ligg til å verta den nye norsken, og då kann det jo ikkje heite nynorsk lenger. Ja, det må vera ei sak for Språkrådet her i landet, detta.

Flokken nemnt ovanfor hev ikkje noko problem med latinske eller lågtyske ord. Endåtil elskar dei desse ordi og vil laga store stablar med deim. Til slutt sit du med noko som ikkje lenger kann gjelda for språk, av di eit språk skal kommunisera — ikkje smæshe saman ordledd. Eksistensberettigelse I forhold til anseelsen av betingelsene for fornyelse av tilværelsen — blant øvrigheten. My ass.

Filosofen Hegel — Helge kallar eg honom — var ein lur kar, dét. Kisen prata ofte om eit herre-træl-spel. Herren kallar seg sjølv for herre og trælen for træl. For å vinna fullt må han få trælen til å kalla seg sjølv for træl. Dette spelet tek slutt berre om dei godtek kvarandre som likeverduge — elles vert berre spelet snudd. Nynorsken og bokmålet er i eit slikt spel. Som ein stor trønder ein gong sa:

Ei tid kappast både riksmål og landsmål um å kjæle dialektane, og kyte upp dialektlitteratur. Det var det einaste levande, som kom fram frå dialektane. Og det frå skriftspråka fekk noko daudt litterært over seg. Riksmålet brukte dialektane mot landsmålet. Og landsmålet kanskje mot riksmålet. Båe med tanke på å sprengja kvarandre. Og det har lukkast so burt imot. Riksmålet i uppløysing. Landsmålet like so. — [Kristofer Uppdal: Høgnorsk, 1924]

No er det ein tridje part — vampyrspråket. Og då skal liksom nynorsk-folket leggja upp og skriva bokmål for å styrkja norsken. Det kann ikkje vera so’nn. No fær bokmålet på eigin pung, med same utarmingi det dreiv fram i nynorsken. Vi skal jo alltid skriva dialektnært, medan bokmålet byter ut fleire og fleire av dialektane her i landet. Etter 1938 fekk ikkje landsmålet lov til å byggja på eigen skriftleg tradisjon. Neidu — landsmålet skulde byggja på bokmålssamsvar og dei dialektane som staten likte. Venta, eit døme frå 1936:

[Om vi/me] Når én av disse formene skal oppgis, kan det ikke være tvilsomt at det er me som bør vike. Og dersom det først er klart at det er vi som vil komme til å vinne i det lange løp, er det lite gagn i å holde oppe en klammeform enda et tiår eller to. Her òg vil det da bli fullt samsvar mellom nno. og bm. i et vanlig og viktig ord.

Makan. Her hev Sylfest Lomheim snakka lengi om ei sokalla naturleg utvikling mot samnorsk, men engelsk — det kann vi’kje hava. Her vart det fritt for svinn, du. Nei, draga meg med sokkleistane gjenom svarte blodskårhelvete. Kom og taka meg, du gode engelsken. Einaste fåre er at du gjev meg att språket mitt.

Advertisements

Blomstran yvi himmel-kvelvet

Alle må hava ein jobb. Draums jobb, ein forbanna møkka-jobb, ein skitin og kriminell jobb. Du tek det du fær og sit og nøgjer deg med so’nn. Det er haustbris med solfald, kvitrar her og fell ljos-stripor burti krinsen. Elg gango sodan burtyvi, gango sakte, mest kongelegt — og jortar på bæri og plantevokster. Vêret hev grini siste tåri si og breidd marki med næringsmiddel og tungmetall.

Blekksvart og glinsanse væske skrensar ned krattom. Ein skugge langs landskapet kvelvar um ljoset og lagar ein blafrande sirene. Som eit gamallt kjøleskap, den tidi vi hadde råd til slikt. Jortedyri og harane og vild-saudir spring kjapt burt, burt frå monsterskrålet. Det var no ly i fjelli, visste dei.

I 2085 kriga dei, missilar millom kontinentet og andre riki. Taktiske atomvåpen, økologi-sabotasje og alt det vonde som kjem med s’likt. Bordeaux og Stockholm låg i ruinar. No vaks ei ny jord fram — ei jord gjødsla med blodet åt patriotane. Jobben min, det er forfina det — ikkje gjenom propaganda, men onnorleis. Knappen lyser sprækt og glensar på og tå.

Eg trykkjer. Med eitt fell ein pakke ned. Ekspanderer, smell.

Blomstran yvi himmel-kvelvet, det brenn i alle fargor og vakre ting. Dei fell sakte mot landskapet, på lik-haugane. Landar elegant, blomstrane finn feste og kviler. Det går nokre vekor. Blomstrane et upp den tragiske statistikken; trekkjer næring frå dei daude. So kjem det ny vokster, ein ny klote som vi kann liva på. Sakte svinn tungmetallane og kjøtet frå jordflata — let det vera rum for noko meir sunt.

Paradis å nyo.

Livande under brennande kronor

Upp streten, upp streten, upp med livet! Livet under brennande kronor, det er bylivet — det er sjappar, cappucino og ironiske småkjeks. Skor med hælar så du fell som dumt, skotkræmt skogsvilt. Det er fridom so hakka gjenom at du ikkje lengir veit å vera fri er — det er ingi kontrast. Er du kann henda ein træll — ein krone-klirrar, ein sløvhals? Bundi av kronor og soleis. Hehe!

Slik fell tankar gjenom hovudet mitt når eg vandrar ned byen. Freistar lata som det er interessant. Freisar lata som det er seriøst. Freistar taka meg i akt når eg hiv meg inn i folkemengder og slær vilt um meg og deg og alt eg ikkje kann finna på sin plass. Men byfolk-gløymer deg, og mynsteret går att. Eg kann ikkje noko for innfalli. Eg hatar byen, men hatet kjem ikkje frå meg. Byen er vond, men vondskapen kjem ikkje frå byen — kva byen gjer og ter seg for. Det må koma frå noko byen ikkje gjer.

Det skjer alltid noko her. Samkvæme, karaoke, ljoden av nervøse japanske røstor. Coffeeshops, valdstektsdop og uppfylling av alle lyster. Lange bogar med folk undan gateseljarane — Gud, det er irriterande. Flir mot flir på fliri sveitta. Ljos og ingi skorting på detta. Knivran, eller det verste, det må vera — «desse varone er så billige at det for mest er eit ran!» Ein oljut ljod frå nokon som talar — um Messiah-en. Pund aluminiumstaket heng linor med folk og dalar. Hehe, dei ser ut som dei er hengde. Velkomin, revolusjonen! Det vart’kje for lenge.

Tuslar kring langs bybekkom, som inneheld stoffi vi treng for å tola den kunstige lufti. Blåe straumin, kryp ned gjenom bombesikker betong som makk i skrotten åt ein daud elitesoldat. Eller, for resten, ei veldig stor telju — ei eik, vil eg tru. Eg tek til å kvæda:

sjå ni i djupet
kryper marken
sit du
millom barken

ganga heiman
einaste samband
og so dan
daude alle mann.

Folket berre stirrar. Og vandrar.

Vi fell alle i graset

Det skal vera nokre få, gode ting. Myrk, nykoka kaffi. Fløyte dertil og ein neve fersk, råskin snus. Gjerne ei skeid tran om solik finst. Alle andre i huset skal sova. Eg skal sitja og tenkja — taka meg ei reis liksom, inn i tankane som gror og fell som om det ikkje var noko meir. Du veit den bitre smaken frå kaffien? Han sit på hjernen min no, litt uppe til vinstre.

Ah, fuglane. Dei flyg yver breiddi og synar noko godt som skal koma. Vinteren er burte, han. Du kann
sjå det drjupa frå fjellet, og på hi sida renn elvi no sprækt — vaskar vekk restar av hamburger-tallerkar hivne på eit seint nattsæte, nachspiel som ungdomin kallar. Soli, gode eld-klota som skin og skin, spør ikkje om meir. Det må vera reinaste godskapin eg hev høyrt om. Det skal vera bær og meire i fjellet om ikkje for lengi, uti august vil eg tru, og til då skal eg jobba i skoga. Ein timbermann er eg, det renn flis gjenom blodåri mine.

Eg ganga beintfram millom liom. Her var fjellbjørk — det var ikkje dumt, det. Hard som manneslag og brenn betre enn ei gamall kyrkje. For slike gamle bygg er bygde i solturka gran, som for seg er hardare enn eit bjørneslag, men lell ikkje brenn so godt sem bjørki. Det var mest for bjørk i området mitt, og eg hausta timber for ved og bark for kveikje — so’nn ved du fyrar upp omnen med. Eg kjente min eigin eim — flanellskjorte, trukki i snus-saft, arbeidsmannøl, sevju og besk sveite. Det var no, hehe — fy fan, godt eg er åleine i skoga. Lukti her må halda bjørn eit godt bel undan.

Kor eg ynskte meg eit blodig, transmakande stykkje daud kval, tenkte eg. Mon tru om kjerringa vann soleis. Eit velsmakande kjøtstykke, som smakar endå betre når du veit kor mange som hatar deg for å gjera det. Eggekvitestoff, det var noko eg trong og hungra for.

Det vart fem

Ned gatu seks på morgon og langt frå edru. Nei, du — det er det siste du er. Fyrr på kvelden fekk eg høyra du var ein framifrå sjåfør — det hadde so-visst Kongen i statsråd sagt, meinte du. Godt var det du tok til vitet då du gjekk inn på feil side av bilen og berre — «e orsjkt ikja fy fan». Presten din skulla høyrt dei glosone du lira av deg, min ven! «Brød og vatn og femti Vaderfår og so burt igjen», hadde han heva haka si og gjort deg frisk med. For du kunde trengja ein aspirin eller noko no. Bakrus er kjipt.

Du segjer du skal slutta drikka? Vel og vænt det. Skal byrja med saft, altso? Jaha. Byta ut leverskade med diabetes? Du ser no tvilande no, min ven. Du er ein patriot, ein berar av norsk drankartradisjon. Det var no langt betre enn desse moderne sofa-nordmennene. Fleirkulturelle grandisfolket, og med kulturen er det som med grandisen: Vi plukkar av paprikaen. Skal aldri vera ei fullendt uppleving her i det livande sosialdemokratiet. Maken til uliv, um du bed om meiningi mi. Det gjer du for resten ikkje, men hei, du sit no berre og mumlar der burte.

Det vart fem, saddu og datt i stugu. Du tenkte aldri på golvet mitt. Det hev ei historie, vettu. Må vita, dette er viktigt. Lange år-ringar og timberhogst og mølla og sende yvir Atlanteren og alt derne. Min ven — må seriøst vera det verste menneske, ja—so tarveleg å ikkje skyna det herne. Ja, det må du vera. Neida, neida. Eg berre skjemtær med hovudet ditt.

Balder

Balder, han var kar, han. Ikkje guden Balder, sjølv om eg kunde svor bestefar min var litt som ein gud der han stod. Kraftig og blond, keika ved horisonten og lurte på — korso tre skal eg kløyva ned og riva i dag. Nei, han var ikkje som andre menner med brillor, for han bar desse brillone stødt. Utan dei kjente eg hanom ikkje att i det heile. Sjølv for stemmen. Så mykje feste eg meg ved andlitet hans. Kraftige dalar i trynet, litt som dalen vi livde i, men ikkje heilt lik. Unik var han. Alt som var vakkert kunde eg finna i hanom, berri litt betre. Du veit, styrkja hans — massiv. Han hadde mykje mod — slæst på fest i nabobygdi og slost i Finlandskrigen, hev eg høyrt sidan. Det var ikkje råd for at han hadde ein stor, krøllut bart au.

Du skulde sett det heile. Han fann alltid den finaste fjellbjørki, som er hardla gode veden du finn. Ikkje noko skrap frå grani eller furo, det fekk vera så. Desse sumrane var dei beste. Vinteren var på måte dauden min. Eg kunde leka i snyen og driva fanskap på kjøkenet åt mor, men det var liti interessant. Sumar-far, bestefar, var liksom jul inn og ut, vi auste or gåvone som berre låg der og vænta på oss.

Eg fekk læra å semja ein sumar då bestefar kasta meg i sjøen. Kaldt var det, men meir av di eg ikkje kunde tru sumar-far vilde setja meg i fåre. Men sant kom handi og tok meg opp. Næste viku svam eg yvir heile fjorden, det var en bragd, sa han. Det vart krabbar til middag den kvelden.

Smått om senn byrja eg på ungdomsskulen. Og då kom alt om andre verdskrigi. Eg såg meg tvungi av samfundslæra til å spyrja ut bestefar. Han stirra umildt på meg mens eg sat i stugu, han visste eg kom til å spyrja. «Korso krigsbrotverk nazistane gjorde?» Eg følte meg ganske stutut medan eg spurte, som om eg angra på kvar staving. Men bestefar tok til å smila. Han sat ei stund sånn, tenkte nok ut noko lurt, vil eg tru. «Sebastian. Du spør no godt om krigi, skal du tru. Krigsbrotsverk? All krig er krigsbrotsverk. Føkk demm ål, som de ungdomar preikar.» Og det var då det. Sidan følte eg meg aldri tyngd til å frega kring detta. Seinare på dagen fór vi på fisking.

Men vinteren kom att og att, endå eg bad Vårherre pent om at han ikkje måtte gjera det. Det var ikkje råd for detta. Tilvera heime, Porsgrunn med litt straum og mat, men ikkje stort meir. Det var ikkje noko koseleg, detta. Mor drog frå far til slutt, og sidan fekk eg høyra at eg stod att med berri sumar-far og ho mor — far min blei i elvi, var samandraget. Kva som låg bak fekk eg aldri høyra.

Sumar-far livde vidare og gav meg minne millom fjord og fjell. Snart vart eg vaksin nok til å vera med på jakt. Eine jakt-kameraten, onkel Willow kalla eg hanom, var merkeleg og rar å ein måte som fær deg til å hiva deg ut i spenande ting. Han lærde meg om Mozart, Geirr Tveitt og dei store kjenslone i livet. Men størst av alle kjenslone var forsoningi, for eg fann ut onkel Willow var askenas-jøde. Og vidare livde sumarfar og onkel i fred og utan kjekling, eg ved dei — no skal helvetes elgen døy, han.

Lukke til, sa ho.

Lukke til, sa mor — og heiv meg ut i ei verdi. På hybelen ligg det haugar med klæde, utsliti pornoblad, kondom, tomatsaus på boks og med det heile. Eg, klokka er tvo på ettermiddagen. Angsten for studentlivet er litt som ein vond draum, så du helst vil svevna gjenom og sleppa heilt. Han mobbar deg liksom litt, du er så helsikes nervøs. Når du sjekkar pensumlisti til matematikk, sjekkar ho deg au.

Nei, det var ikkje von for å gjera vitskap av det her. Eg kunde stirra så mykje på folk eg vilde, sjå åtsiktane deira. Men det gav meg ikkje noko. Kvi eg elskar Henriette? Veit’kje, ingen sa eg sku gjera det. Eg vart kasta inn i verdi her, ingen spurde meg. Korso ballast hev ein? Lange Sudlandsturar i ein gamal Askeladden motorbåt, hau, men samstundes hev eg det ikkje. Det var , ei onnor tid. Sit eg og femnar om synapsar i hjernen, kanskje? Kanskje eg er galinn. Nei, du. Ja, eg.

Kva skulde eg med kondomi, for resten? Eg er skitskræmt, skvetten som ein spurv millom jervar. Einaste måten du bjoda meg på litt kos var om du nytta vald, og då vilde eg berre overgjeva meg for å få det undan. Dette var elendigt, altså, sjølv til meg å vera. Korfor er eg slik? Kann henda — ja, kann henda. Skal eg la meg valdta av universitetet og berre få det undan? Laga litt rutine på det liksom. Høyrt om folk som liver fleire ti-år i fangenskap, eg. Dei hev vel råd, om ein spør pent.

Eg freista ganga litt på gatu. Berre spasera litt, typisk gentleman, roleg — passa inn. Detta var ikkje så lett, det. Så mykje folk står i vegen stødt om, var det jo. Godt høve for å råka på nokon og måtta mulla fram eit svakt «orsak». Kann allereie venja meg til å vera smålåten. Haha, eller som ein gentleman: «Fin bluse du hev, unge dame.» Nei, eg kann ikkje segja det — då kjem det jo fram at eg så på brysti hennar. Huff. Kanskje flytja åt Kongo. Der går kvinnfolki utan klæde på toppen. Då slapp eg einfelt å segja noko som helst. Dei kann jo ikkje norsk.

«Takk, og lukke til», sa kjerringi med blomstrut bluse. Takk, du.